Van Helpman naar Haren

HAREN

In drie delen neemt gastschrijver Henk Werners uit Haren u mee 'Van Helpman naar Haren'. Deze week deel I.

'Van Helpman naar Haren, in vroegere jaren', zo luidde de titel van mijn presentatie met oude plaatjes op 23 mei j.l. voor de leden van Old Go. Meelevende – en inspirerende reacties zijn reden om er in dit artikel nog eens bij stil te staan, met de hoofdreden dat Helpman tot 1885 bij Haren hoorde. De grens tussen Groningen en Haren lag toen in de lijn Kemkensberg-Sterrebos-Boschhuis. Dat betekende o.a. dat de toenmalige watertoren en de Cellulaire Inrichting (gevangenis) later de Van Mesdagkliniek, op het grondgebied van Haren lagen. En juist aan dat aspect stoorden de notabelen van de stad zich destijds zodanig dat stappen ondernomen werden om de gemeentegrens te wijzigen en wel zodanig dat de grens verlegd werd naar het Helperdiep. Dertig jaar later, dus in 1915, heeft Haren heel Helpman prijsgegeven tot de Esserweg aan toe, waar nu nog de grens ligt.

Hereweg was heirweg

Een bekend feit is dat de Hereweg, en ook de latere Verlengde Hereweg en de Rijksstraatweg op de Hondsrug liggen. De legers van o.a. Frederik van Blankenheim (1401) maar ook die van de Saksen, en niet te vergeten die van de Bisschop van Munster in 1672, trokken vanuit het zuiden langs deze toen nog zeer slecht begaanbare weg richting Groningen. De Hereweg werd in die tijd betiteld als Heirweg, waarover Old Go- lid Henk Diephuis mij na de lezing wist te vertellen dat de i in heir toegepast werd om meerdere e’s te vervangen, zoals bijvoorbeeld ook voor de o’s in Oisterwijk. Dat de weg over de Hondsrug aanvankelijk niet verhard was is duidelijk, bij de zomerdag veel stuifzand met kuilen en heuvels en ’s winters veel modderpoelen. Aangezien er toen geen luchtbanden bestonden lieten wagens, karren en legervoertuigen ongetwijfeld diepe sporen na. In de 15e eeuw werd het onderhoud van de weg verzorgd door een kluizenaar die daartoe als tegenprestatie een huis in ‘t Harener Holt  mocht bewonen, met 2 koeien en een paard met stortkar en aangevuld met 12 gulden per jaar. Later moesten aanwonenden de weg onderhouden tegen een beloning van zogenaamd stuiversbier. In 1654 werd de weg plaatselijk verhard met veldkeien en in 1741 kwamen er bomen langs de weg en werd ook het Sterrebos deels aangeplant. Een andere weg tussen Haren en Helpman (ook wel Helpen genoemd) liep vroeger langs de Oosterweg en Essen. Deze verbindingsweg is door de aanleg van de Helper Linie in 1698 komen te vervallen.

Opmerkelijke bebouwingen

Over de bebouwing en de bedrijvigheid in Helpman valt veel te verhalen. In dit artikel wordt de nadruk gelegd op hetgeen zich langs en dichtbij de Verlengde Hereweg afspeelde. Zo is bovenstaand de vroegere watertoren reeds genoemd die stond op de plek waar nu het Joodse Oorlogsmonument staat. Aan de zuidkant er naast stond en staat de strafgevangenis, sinds 1962 de Van Mesdagkliniek. Daar tegenover heeft de Rabenhauptkazerne voor de Infanterie gestaan en wel vanaf 1897 tot de bevrijding in 1945, toen die werd verwoest. Rabenhauptkazerne Deze kazerne werd vernoemd naar de in 1602 in Bohemen geboren edelman Carl von Rabenhaupt. Hij genoot op velerlei fronten bekendheid, o.a. bij het Beleg van Grol, het Ontzet van Coevorden en niet te vergeten het Beleg van Groningen in 1672, door Bernard van Galen alias Bommen Berend. Van kolonel-generaal Carl von Rabenhaupt staat een door Willem Valk vervaardigde buste op de Grote Markt naast het Stadhuis. Toevallig beschreef ik deze kunstenaar Valk in het vorige artikel over de Veenweg waar hij woonde te Halfweg in Eelderwolde. Aan von Rabenhaupt is veel te danken, dus ook de jaarlijkse viering van de bevrijdingsfeesten op 28 augustus in Groningen. Op de plek van de kazerne is later een stafgebouw van Defensie verrezen, alwaar veel jonge mannen uit de noordelijke en oostelijke provincies vroeger gekeurd zijn voor militaire dienst. In het bos(je) er achter bevind zich nog steeds het grote ondergrondse Commandocentrum waarvan de toegang met een hek is afgesloten. Ook  munitieopslag -gebouwtjes uit een vervlogen tijd  staan er nog in de naaste omgeving. Voorts attendeer ik u gaarne op de Helper (wandel) route met plattegrond naast huisnummer 117, of wel tegenover de ingang van de Van Mesdagkliniek. Helper Linie en Engelse Kamp Onder leiding van Menno Coehoorn kwam in 1698 de Helper Linie tot stand, op een groot terrein achter de Cellulaire Inrichting. In de 18e en 19e eeuw werd deze Linie als vesting verder versterkt en uitgebreid, doch in 1874 werd alles wettelijk opgeheven. Dit bood later perspectief voor de aanleg van het Engelse Kamp. En dat was een gevolg van de eerste Wereldoorlog waardoor er in 1914 tussen 1000 en 1500 Engelse soldaten in de Rabenhauptkazerne werden geïnterneerd. Omdat de gronden in de omgeving rijkseigendom waren werd besloten om dit militaire geheel te verplaatsen naar een terrein achter de gevangenis. Daar werd toen bij de Kempkensberg op het exercitieterrein in 1915 een speciaal kamp opgezet. Aangezien alle gebouwen c.q.barakken in hout werden uitgevoerd noemden de Engelsen het ,, Timbertown” of wel houten stad, doch in de volksmond kreeg het kamp bij de stadjers al snel de naam Engelse Kamp. Na de Tweede W.O. werd het kamp in 1919 opgeheven, doch ouderen weten zich nog goed te herinneren dat er aldaar ook, tot in de jaren ’60, jonge mannen werden gekeurd voor de militaire dienst. Vervolgens verrezen er op het Engelse Kamp een viertal torenflats met rijkskantoren, die inmiddels alweer geslecht zijn. Achter het Sterrebos bij de Kempkensberg is het grote rijkskantorengebouw, het zogenaamde cruiseschip, er voor in de plaats gekomen met mooie tuinpartijen en Paviljoen het Sterrebos aan de Helperzoom. Aldus hebben de Helper Linie en het Engelse Kamp verschillende opvallende metamorfoses ondergaan. Wordt vervolgd. Over twee weken deel II Van Helpman naar Haren.

Auteur

kvanderweide