Van Helpman naar Haren, deel XI

HAREN

In meerdere delen neemt gastschrijver Henk Werners uit Haren u mee 'Van Helpman naar Haren'. Deze week deel XI Van Helpman naar Haren - Langs en rond de Rijksstraatweg (centrum bij de kerk).

De dorpskerk als baken

Reeds sinds de 13e eeuw staat de dorpskerk als een baken, maar weleer ook als een soort vesting met circa één meter dikke muren, op z’n huidige plek. Aanvankelijk Katholiek doch na de zogenaamde reformatie rond 1600 werd het een Protestantse kerk. In de loop der jaren heeft de kerktoren enkele malen in de brand gestaan, door blikseminslag of om de vijand uit te roken. Als gevolg is de torenspits diverse keren vernieuwd terwijl het zogenaamde schilddak in 1914 werd vervangen door een achthoekige houten spits. Het kruis met daar bovenop de vergulde haan waaide bij een storm eens van de torenspits. Dank zij een aanbieding van Cor Buist (schildersbedrijf) is er één, door een koperslager vervaardigde nieuwe met bladgoud vergulde haan met een doorsnee van ca 65 cm, voor in de plaats gekomen. Deze is geplaatst op een ongeveer twee meter groot smeedijzeren kruis en op meer dan 40 meter hoogte. De klok is al van 1698 maar in de oorlog 1940-1945 werd de klok niet ongemoeid gelaten. Het zware gevaarte met een breedte van 1,14 meter werd uit de toren gehaald en beschadigd naar Duitsland overgebracht. Uit een ,,Ballade van de kerkklok” , gedicht door de Harener dichteres Lidy van Eysselsteyn blijkt dat de klok na de oorlog, geschonken door de burgerij, hersteld en in oud formaat terug geplaatst is.

Klokluiden na 106 treden

Om de toren te bereiken klommen kosters zoals Aasman en Kars Eitens ’s zaterdags en ’s zondags de 106 treden lange en smalle stenen trap op en af voor het luiden der klokken. Bijzonder is dat deze kerk als het ware een hinderpaal vormde voor het zenden van de kerkdienst in de Gereformeerde kerk naar De Zonnehof. De oplossing daarvoor werd gevonden door in de toren van de Hervormde kerk een versterker aan te brengen als een soort doorgeefluik, op z’n minst een vermeldenswaardig samenspel lijkt mij. De preekstoel dateert uit 1725 en het zogenaamde Hinsz orgel is van 1770, maar is wel verschillende malen gerestaureerd.

De kachel met pijpen die er niet kwam

Aangezien het bij winterdag in de kerk erg koud kon zijn gaven de kerkvoogden in 1902 opdracht aan architect J. Timmer in Helpman om een offerte uit te brengen voor het plaatsen van een kachel met pijpen. De architect bracht vervolgens ter kennis dat daarmee een bedrag gemoeid zou zijn van 88,15 gulden. Dat men zuinig was moge blijken uit het feit dat het te duur werd bevonden en dat leidde er toe dat besloten werd om deurtjes voor de kerkbanken aan te brengen om daarmee de tocht te mijden en daarnaast zorgden stoven met kooltjes vuur veelal voor warme voeten.

Veemarkt voor de kerk

Vanaf circa 1852 werd er elk jaar op de tweede maandag in mei voor de kerk op de Rijksstraatweg een veemarkt gehouden, vergezeld met een kleine kermis. Toen het verkeer toenam werd de markt verplaatst naar de Kerkstraat en aldaar kwam er vanaf 1869 nog een tweede marktdag bij, een voorjaarsmarkt op de eerste woensdag in mei en een najaarsmarkt op de tweede woensdag in augustus.

De rol van de Kerkstraat

We kunnen rustig vaststellen dat de Kerkstraat vanouds een voorname rol speelt in en bij het centrum van Haren. Maar in het verre verleden was de weg aanmerkelijk smaller dan nu en luidde de naam ,,Witlattensteeg”. Langs de zuidkant van de kerk lagen graven en was de kerk op de grens met de voornoemde steeg, ondersteund met zogenaamde steunberen. De bebouwing aan de overzijde heeft ook de nodige verandering ondergaan. Heel vroeger stonden de eerste woningen daar zogenaamd ,, in de koele” omdat het daar wat lager was. De eerste woningen hadden maar één woonlaag, ook het later te beschrijven pand op de hoek aan de Rijkstraatweg. Op nr. 1 aan de Kerkstraat had Henderik de Lange een kruidenierswinkel en later werd daar tijdelijk apotheek Van der Meer aangetroffen, vervolgens de fietsenzaak van P.Alberts en nu dameskleding ,,Van Harte”.

Dames Lohman

Er naast op nr. 3 stond vroeger de één-etagewoning die eigendom was van notaris Lohman waar zijn dochters, de zogenaamde dames Lohman, gewoond hebben. Op dezelfde plek was later de winkel van Reinders met boeken en rookwaren, daarna Houkema ook met rookartikelen, vervolgens een bloemenzaak, een schoonheidszaak en nu staat er op de etalage reclame voor woonspullen onder de naam ,,Liefs uit Haren”. Daarnaast zat eens kleermaker J. Nierse met herenkleding, ook ooit vishandel Schreurs en nu ,,Lisa Lisa” met dameskleding. Waar we nu ,,De Pub ”aantreffen was voordien ‘t Luifeltje en daarvoor cafetaria Lameijer en ook nog cafetaria Stoffers en ver daarvoor de radiozaak van Bruining. En waar de drogisterij van Aiking geweest is zat vroeger kapsalon Boerema en nu de speelgoedwinkel ,,Papillon”, maar ook Johan van Drunen had daar een fotozaak (nu boven).

Bij het poortje met het Pauwelspaadje

Achter de deur ernaast kon men vleeswaren kopen bij de opeenvolgende slagers Weisenbach, Geert Smit en nu ,,Van Dijk”. We zijn dan aangekomen bij het poortje met het pad dat vroeger het Pauwelspaadje heette, genoemd naar een boer die daar in de buurt z’n bedrijf uitoefende. Het pad liep naar de woning van de burgemeester(s), toen aan de Terborgsteeg. Aan de oostkant van het poortje eens de winkel van Schutter met levensmiddelen, na dat hij de Sparwinkel (ook ooit Centra) aan de Rijksstraatweg nr.191 verliet. Voordien zat kruidenier De Groot naast het poortje, later ook Graalman met meubels en stoffering. Het dubbele pand is ook in gebruik geweest bij de broers Bakker, Jan met een slijterij en zijn broer met kruidenierswaren, ook Inigo mode zat daar eens.

Van garagebedrijf tot appartementen

Van 1925 tot 1974 was daarnaast het garagebedrijf van Bleeker gevestigd, hij had er ook een Caltex benzinepomp bij en woonde achter de zaak. Het garagebedrijf werd overgenomen door Karel Niemeijer en die stuntte midden jaren ’70 met benzine, waardoor het in de Kerkstraat een autodrukte van belang werd. Niemeijer veranderde het bedrijf in het begin van de tachtiger jaren in een drukkerij en later in een copyshop. Nu is het nog een winkel met woonaccessoires genaamd ,,Hot Pepper Style”. Na veel eerdere pogingen heeft Niemeijer eindelijk toestemming om, na afbraak, op deze plek een appartementengebouw te laten verschijnen.

Van lagere school tot Clockhuys

Als we de straat oversteken zien we rechts van de kerk ,,Ons Centrum” behorende bij de kerk maar praktisch één geheel met ’t Clockhuys. Eerder heeft daar een bij de kerk behorende dubbele woning gestaan, bedoeld voor de predikant en de koster. Koster Aasman heeft er in ieder geval gewoond. Maar het is ook de plek waar veel eerder meester Bos, hoofd van de toen naastliggende lagere school gewoond heeft, die school stond trouwens pal aan de weg. Dat veranderde toen de oude school vervangen werd door een nieuwe, die trouwens werd gebouwd terwijl de oude school er nog stond. Toen de nieuwe klaar was werd de oude afgebroken en ontstond er vanaf de Kerkstraat zicht op het inmiddels beeldbepalende nieuwe geheel met de koepel in het midden. In latere jaren heeft de lagere school plaats gemaakt voor de ULO en thans kennen we het als het multifunctionele centrum met de naam ,,’t Clockhuys”.

Tegenover het kerkhof

Grenzend aan de vroegere school, nu de rechtervleugel van`t Clockhuys, stond in de oudheid een Saksische boerderij met hooiberg en al. Na afbraak zijn daar winkels en woningen gebouwd, alwaar bakker Prins zich als eerste nestelde en later de drankenhandel Jos Beeres met Wim van der Meer. Tot voor kort was er de fourniturenwinkel ,,Beauty V.O.F.” gevestigd en nu is er sinds kort de beautysalon ,,Treatment Company“ . De naaste buur is de ,,Hubozaak” van de familie Van der Werf, terwijl eerder daar zuivelzaak De Vries zat en daarvoor ook nog drogisterij Knooihuizen. In de bovenwoning woonde ooit de familie Ploeger, de grootouders van schilder Jan. Dan komen we bij het hoekpand bij de Hortuslaan dat vroeger bekend was als de winkel met luxe en huishoudelijke artikelen van Sybrand Petrusma die in 1949 vertrok naar Australië. De winkel werd toen voortgezet door Nijdeken en nu treffen we daar de rijwielzaak van ,,Jaap Glastra” aan. En voordat we de volgende keer de Hortuslaan oversteken, herinneren we ons links de textielwinkel van Van der Kaap, nu kledingwinkel ,,Stijl” en voor Van der Kaap had Wildeboer daar een manufacturenzaak. Daarnaast de Derde Wereldwinkel ,,Havos” en in de andere helft de ,,Rommelmarkt” die er beide met vrijwilligers, al vele jaren met resultaat, goede doelen voor de derde wereld manifesteren!

Auteur

kvanderweide