Wat zou jij hebben gedaan?

HAREN

In 2010 bezocht een groep leerlingen en docenten van het Harense Maartenscollege voormalig vernietigingskamp Auschwitz. Kort daarvoor verscheen het boek ‘Van kwaad tot onvoorspelbaar erger’ van Wil Legemaat en Margriet Staal, dat de levensverhalen van de 66 slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog in Haren beschrijft. Vanuit deze gebeurtenissen ontstond bij docenten geschiedenis het initiatief ‘Bordenproject’, als onderdeel van het jaarlijkse project Herdenken voor de derde klassen van VWO en TTO.

Het nationale thema is dit jaar: verzet, met daaraan gekoppeld de vraag: wat zou jij gedaan hebben?

Op 19 april 2018 stonden op negentien adressen in Haren borden in de tuin met de foto’s van in totaal bijna 40 oorlogsslachtoffers, die tijdens de oorlog in die huizen woonden. Derdejaars vertelden de levensverhalen achter de foto’s aan eerstejaars, die van adres naar adres fietsten. De verhalen maken vaak veel indruk: de oorlog lijkt opeens niet meer zo ver weg en door de locatie en de foto’s zijn de verhalen invoelbaar.

Op sommige adressen zijn nabestaanden aanwezig. Zij hebben buitengewoon veel waardering voor dit project.

Zoals elk jaar was Liesbeth Nagel, dochter van Hendrik Nagel, aanwezig om vragen te beantwoorden. "Hoe reageerde u toen u hoorde dat uw vader was doodgeschoten?" vroeg een leerling. Liesbeth legde uit hoe het nieuws haar als achtjarige bereikte. Zij speelde in de tuin, dominee was onderweg naar moeder om de boodschap te brengen en hij had het zijn kinderen al verteld. Die arriveerden eerder dan de dominee en zij vertelden Liesbeth opgewonden dat haar vader dood was. Hoe er niet meer over gesproken werd na de oorlog en hoe je daar last van kunt krijgen... de leerlingen luisterden ademloos.

Mede dankzij het project komt er elk jaar weer nieuwe informatie binnen. Zo kunnen de leerlingen sinds vorig jaar veel meer vertellen over gemeenteambtenaar en verzetsman Eemke van der Veen, dankzij een in Canada verschenen boek van het meisje aan wie Eemke zijn erfenis heeft nagelaten. Dit jaar is er extra aandacht voor het blinde joodse meisje Clara van Coevorden, die tijdens de oorlog in het blindeninstituut aan de Rijksstraatweg woonde. Over haar leest u meer in het Harener Weekblad van volgende week.

Dit jaar waren er twee nieuwe borden: een voor het blinde meisje Clara van Coevorden dat op 12 jarige leeftijd in de gaskamer omkwam. Dit jaar organiseren medewerkers van Visio een fototentoonstelling over Clara. En op 4 mei wordt er een pleintje naar haar vernoemd. De tentoonstelling zal ook enige tijd in de bibliotheek te zien zijn.

Aan de Meerweg staat vanaf nu ook een bord voor Hillie Minnes, die samen met Eemke van der Veen in het verzet zat. Beiden werden door de man van Hillie verraden. Haar dochter, op de foto op de arm van haar moeder, emigreerde naar Canada en zij schreef vorig jaar een boek over die verschrikkelijke periode. De leerlingen die haar verhaal en dat van Eemke vertelden, zeiden treffend: 'Nu zijn ze weer herenigd'.

De derdejaarsleerlinge bij het bord van Hendrik Date Bus stelde indringende vragen aan de eerstejaars: ‘Wat zou jij gedaan hebben?’ Daarna ontspon zich een discussie vol dilemma’s: onderduikers in huis terwijl je een jong gezin hebt... welke risico’s loop je zelf en laat je anderen lopen? Zou jij namen doorgeven als je gemarteld werd?

De bakkerszoon Hendrik Date Bus werd op 5 februari 1906 geboren in Groningen. Op 26-jarige leeftijd trouwde hendrik op 5 september 1932 met de 21-jarige Jantine Pol. Ze kregen in 1932 een zoontje, Johannes, dat maar zes dagen oud werd. Twee jaar later werd er een gezond dochtertje geboren. Op 19 april 1983 verhuisden Hendrik en Jantine naar Haren, waar zij aan de Oosterweg 96, tegenwoordig nummer 57, gingen wonen. Hendrik Bus was ‘technisch expert’, in het autovak en autohandelaar.

Hendrik was, als oud-militair, waarschijnlijk lid van de Oranjedienst (OD), de enigzins militaristische verzetsorganisatie, opgezet met het doel na de bevrijding de orde te handhaven. Hij werd binnen de OD officier. Toen in 1944 de geallieerden oprukten, ging de OD over in Binnenlandse Strijdkrachten (BS), onder aanvoering van Prins Bernhard. Ook Hendrik Bus was opgenomen in de BS.

Daarnaast was Bus betrokken bij het Nationaal Sten Fonds (NSF) dat geld inzamelde om onderduikers te verzorgen. Hij onderhield contacten met Willem Vasbinder, die aan de Meerweg (het Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen noemt als standplaats Terborgsteeg 15 ) in Haren woonde en die onder de schuilnamm ‘Victor’ werkte voor de inlichtingendienst met de groep ‘Luctor et Emergo’, en met Peter Venema uit Groningen.

Hendrik en Jantine waren ook direct betrokken bij de hulp aan onderduikers: in hun woning aan de Oosterweg zater onderduikers.

Na een golf van arrestaties van OD’ers, op gang gekomen door verraad van de advocaat Simon Redeker, lid van de OD Groningen, maar tevens spion voor de SD, werd Hendrik Bus op 23 spetember 1944 gearresteerd door de SD. Hij heeft maar kort gevangen gezeten op de zolder van het Scholtenshuis. Twee dagen na zijn arrestatie kwam de SD’er Willem Ströwzand naar de zolder en noemde twaalf namen. Hendrik Bus kreeg, met elf andere gevangen, onder wie Claas Roorda uit Haren en Jan rengenier Dijksterhuis uit Groningen, het doodvonnis aangezegd. De twaalf werden die dag naar de fusilladeplaats in kamp Westerbork gebracht. Daar wachtte een vuurpeloton van SD’ers en mannen van de Ordnungspolizei. De liquidatie van twee SD’ers in Dokkum moest worden gewroken. Hier werd Hendrik gefusilleerd en gecremeerd.

Hendrik Date Bus is 38 jaar geworden.

Heeft u het Project Herdenken gemist? Op 4 mei ’s middags staan de borden opnieuw voor de huizen en ‘s avonds tijdens de herdenking staan de borden bij de dorpskerk.