Van Felland naar Onnen - het vervolg

HAREN

Terugkerend uit de Onnerpolder staan we nog even stil op de viersprong, waar we eerder het haventje aantroffen. Dichtbij die plek bouwde de bezetter in de oorlog een grasdrogerij. Het gras werd met platte wagens aangevoerd van het vliegveld Eelde. Het gedroogde gras was bestemd voor de ingevorderde paarden.

Voordat we van hier verder door Onnen trekken richten we de blik toch nog even de polder in om aan de Zuider Hooidijk nog enkele markante punten de revue te laten passeren. Zo heeft er na het gereed komen van de sluis in het gebied genoemd de ‘Schutrieten’, zo’n 30 jaar een woonschip in de polder gelegen waarin het gezin van opzichter vervener Lammert Klok (opa van o.a. Lammert Kooi) woonde. Dit woonschip lag destijds in het water even voorbij het ‘Maartensbosje’ (Maarten de Boer). Een zomerhuis dat in dezelfde omgeving staat is daar later door Cor Buist neergezet. Anno 2018 kunnen we op de valreep nog meenemen dat er thans achterin de polder een nieuw veiligheidsbaken voor het vliegverkeer naar Eelde is gebouwd.

Als we de polder uitkomen bij de Koelandsdrift dan herinneren we ons op de hoek van de weg achter onder andere de boerderij van wijlen Hilbrandus Jansen, de ijsbaan van Onnen van de ijsvereniging ‘Nooitgedacht’. In 1959 aangelegd nadat er daarvoor werd geschaatst op een baan in de polder waar later de vuilstortplaats was.

Het was trouwens niet alleen Jansen die de grond daartoe beschikbaar stelde, dat gold ook voor Bril en Harry Hooiveld iets verderop. De boerderij van Jansen werd later voortgezet door schoonzoon Piet Veenstra die vervolgens verkaste naar Godlinze, waarna Jan Hekman de plek innam aan de Koelandsdrift.

Tegenover deze boerderij bevindt zich de Bakkerweg, waar voorheen de Gereformeerde kerk met de pastorie een vanzelfsprekendheid was, evenals er tegenover de school het Hunnendal. Die is op de plek gekomen waar de boerderij stond van Willem Venema, toen aan het eind van het Boerlandspad. Daarnaast bevindt zich het dorpshuis ‘De Tiehof’, in feite ook dichtbij de Tie, ofwel in de roos van het dorp als centraal ontmoetingspunt.

Onze verkenningstocht vervolgende komen we op de hoek van de straat met de Koelandsdrift bij de boerderij van Max van der Es die daar zijn vader Egbert (Ep) opvolgde. Ep boerde er maar verrichtte ook loonwerk. Vervolgens komen we onder andere bij de Hooiveldsteeg waar tegenover Harry Hooiveld (voornoemd) boer was, later zoon Egbert als 4e generatie die tegwoordig in het Friese Kollumerland boert.

Waar Berend Eisses domicilie heeft gekozen op nr.6 stond even verder vroeger het eerste openbare schooltje van Onnen.

Weer iets verder kwamen we vroeger aan de rechterkant bij het boerenspul van Freek Mulder, later Lammert Kooi die vervolgens in een nieuwe boerderij aan de Dorpsweg verder ging. In de dan volgende en laatste boerderij aan de drift zijn we bij het domicilie van inmiddels de derde generatie Jan Koops.

We vervolgen onze route via de Bareldssteeg, net als de Bakkerssteeg genoemd naar families die daar vroeger een uitrit hadden. Op de Dorpsweg slaan we rechtsaf alwaar aan de oostzijde op nummer 14 Lucas Vrieling de kost verdiende als klompenmaker en huisslachter. Ernaast op 13 waren Geert en Kars Eisses boer en daarnaast (een eindje van de weg) Jaap Hekman, die later net als Lammert Kooi daar plaats maakte voor de bouw van nieuwe woningen. In de boerenhoeve die volgt was Hendrik Abbring boer, maar daarvoor Jan Berends terwijl nu het hoveniersbedrijf Bartelds daar is gezeteld. Aangrenzend op nummer 11 heeft de kleuterschool ‘Ons Huis’ dienst gedaan en op 10 huisde Jan van Es in een keuterboerderij. Al eerder kwamen we de naam van Maarten de Boer tegen die woonde hier op nummer 9 naast de Hooiveldsteeg, terwijl Geert Stuut daar later keuterde.

We steken nu eerst de weg over om vanaf de Lange Landweg in noordelijke richting verder te gaan waar vroeger veel boerenbedrijfjes werden aangetroffenzoals van Hendrik Oosterveld, Hendrik Berends, Jannes Berends en Derk Hekman (als opvolger van Van der Es). En waar nu het blok met 8 appartementen staat troffen we voorheen de Hervormde Kapel aan. Ernaast destijds schilder Klaas Boonstra en dan de vroegere bakkerswinkel van Van der Ploeg, later Buitenveld en daar weer naast kruidenier Vrieling, in 1984 omgeturnd tot buurtsuper.

Alvorens bij de splitsing met de Mottenbrink te arriveren passeren we nog de eerdere boerderij van Lammert Elema en in het hoekpand de vanouds bekende smederij van Eite Ottens.

We staan op de kruising even stil bij het ‘buurpraat- bankje’ (gelieerd aan de vroegere ontmoetingen bij de smid). Bij dit bankje staat een boom met een bijzonder verhaal. Op dezelfde plek werd er in 1937 ter gelegenheid van het huwelijk van Princes Juliana met Prins Bernhard een zogenoemde Oranjeboom geplaatst. Onder die boom werd een koperen koker begraven met briefjes van de toenmalige Onner schoolkinderen. 50 jaar later werd er bij het gouden huwelijk van het koningspaar een tweede koker begraven met briefjes van schoolkinderen van toen, maar ook van de kinderen van de Alekamp. De huidige boom is van latere datum.

Op de hoek met de Tijborgsteeg had Onnen vele jaren een café, aanvankelijk van Ottens, later Venema en tenslotte Ten Hoove. Doordat daar in 1994 de brand in vloog verdween het dorpscafé.

Het buurpand van het café herbergde vroeger de manufacturenzaak van Timmer, opgevolgd door De Haas. Daar aangrenzend stond jaren de Christelijke Nationale Lagere School van Onnen, afgebroken in 1984.

In het pand ernaast heeft Weeman vroeger geboerd, terwijl schoolmeester Van der Molen er later woonde. Dan was er aanpalend nog het kruidenierswinkeltje van Hans Berends en vervolgens eens Kars en Geert Eisses en op de hoek met de Hooiveldsteeg stond de melk- en latere ijsfabriek ‘De Hoop’.

Op deze plek werd in 1899 in opdracht van een aantal veehouders de Coöp Stoomzuivelfabriek gebouwd, kort daarna aangevuld met een korenmalerij. In 1913 werd de fabriek verkocht aan kaashandelaar Meersma, en die heeft het in 1918 doorverkocht aan Vijfschaft. Reeds in 1920 werd het eigendom alweer overgedragen en wel aan Castelein en Hartsema, die er naast de tussentijdse productie van kaas en melkpoeder in 1932 begonnen met de produktie van roomijs. Weer later ontstond er een N.V. onder de hoede van A. en A.K . Castelein en die wisten het voort te zetten tot 1960.

Onder grote druk ging de fabriek in dat jaar in eigendom over naar Unilever. Castelein werd directeur en er kwam een extra fabriekshal en ook veel personeel bij terwijl de omzet van roomijs uit Onnen grote vormen aannam. De deceptie was groot toen er in 1965 sluiting volgde door verplaatsing van de productie naar België, met als gevolg vergane glorie voor Onnen.

Na een periode van leegstand, en nog een tijdelijk gebruik van de vrieshal voor doorvoer van ijs voor Unilever, nam Werkman het complex over om er na een opknapbeurt een meubelshowroom in onder te brengen. Ook toen nog bleef de naastliggende grote koelcel nog enkele jaren in gebruik, namelijk door de zuidelijke zuivelorganisatie ‘Campina’. De gebouwen werden in 1987 door Werkman verkocht aan de gemeente en woningbouw kwam er voor in de plaats.

We verplaatsen ons in het volgende deel naar de Mottenbrink. Als u weet dat mot de Saksische naam is voor zeug (vrouwelijk varken) dan is het niet moeilijk om te verklaren dat Mottenbrink alles te maken heeft met een plek (brink) waar varkens verbleven of langs gedreven werden naar de beerhouder en/of voor het verorberen van eikels.

Rectificaties deel 27: Op Felland 6 woonde J. Luinge daar na Bruinsma. Er heeft in Onnen geen Klooster gestaan maar wie weet, wel ooit een borg want ‘tie’ (tij) schijnt afgeleid te zijn van een borg. Zie geschiedenis op www.onnen.nu/geschiedenis/ 4e alinea regel 5/6.