Waarom we plastic niet zomaar in de ban kunnen doen: 'We zien vooruitgang, er wordt echt naar gekeken. Maar het kan sneller'

,,Moet je een komkommer nu echt in plastic verpakken? En een tros bananen?’’ Vragend kijkt chemicus André Heeres, lector van de Hanzehogeschool Groningen de zaal rond. Iedereen die regelmatig in de supermarkt komt en langs de uitgestalde groente- en fruitwaren slentert, stelt zich die vraag ongetwijfeld ook vaak.

Heeres heeft zijn publiek net verteld dat plastic ons veel welvaart heeft gebracht. Het is het meest gebruikte verpakkingsmateriaal voor voedingsmiddelen. Verpakt voedsel kan goed worden bewaard en vervoerd. ,,Maar er is een nadeel: de milieuaspecten. Denk maar eens aan de plastic soep in onze oceanen. Bovendien zijn de grondstoffen in de petrochemie waar het van wordt gemaakt eindig. Op een bepaald moment zijn ze op.’’

Plastic uit hooi

In Groningen werkt Heeres met andere onderzoekers aan alternatieven voor de doorzichtige kunststof waarin veel van het voedsel en de spullen die in de winkel liggen zijn verpakt. De Groningers richten zich op bioplastics en maken dat onder meer uit hooi. Voor dat op grote schaal gebruikt kan worden, is er nog veel onderzoek nodig.

Hoewel uit enquêtes blijkt dat veel Nederlanders zich storen aan het overvloedige gebruik van plastic in bijvoorbeeld supermarkten, kopen ze die voedselverpakkingen wel. Het Economisch Bureau van de ING becijferde in oktober vorig jaar dat we er per persoon ruim 1500 plastic voedselverpakkingen per jaar doordraaiden. Elk jaar is dat een berg van 26 miljard stuks. En het aantal blijft groeien.

In totaal wordt er in Nederland jaarlijks ruim 3,1 miljard kilo verpakkingsmateriaal op de markt gebracht. Plastic is goed voor 512 miljoen kilo, het gewicht van 500.000 auto’s. Voedselverpakkingen nemen hiervan zo’n 225 miljoen kilo voor hun rekening, dik 40 procent.

Dat veel spullen in de winkel in plastic zitten, is op zich niet zo vreemd. Plastic is in vergelijking met andere materialen zoals karton, blik of glas licht, flexibel en goedkoop. Het kan worden hergebruikt. Maar, als gezegd, plastic wordt gemaakt uit olie en gas en die raken een keer op. Bovendien vergaat de stof nauwelijks. Wanneer het als zwerfafval in het milieu belandt, blijft het daar lang rondslingeren. De verbranding van kunststof leidt tot ongewenste CO2-uitstoot.

‘Hoe langer de weg, hoe eerder plastic nodig is’

,,De belangrijkste reden dat plastic wordt gebruikt is de houdbaarheid van voedsel. Als producten langer vers blijven, hoef je minder weg te gooien. Mensen willen ook geen voedselverspilling’’, zegt Lilian Scholten van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL), de brancheorganisatie van de ruim 4300 Nederlandse supermarkten en voedselwinkels.

Even terug naar de komkommer: de plastic jas is volgens Scholten soms niet alleen nodig om deze groente te behoeden voor bederf en butsen tijdens het vervoer, maar ook om bijvoorbeeld aan te geven dat hij biologisch is gekweekt. ,,Soms is het overbodig, bijvoorbeeld als de keten heel kort is en de komkommer snel van het veld op het bord van de consument terecht komt. Hoe langer de weg, hoe eerder plastic nodig is.’’

De branche zit niet stil, verzekert ze. ,,Supermarkten willen zo weinig mogelijk verpakkingen gebruiken. Er wordt veel gedaan, er is heel veel innovatie. Verpakkingen zijn kleiner, lichter en duurzamer geworden. Maar het valt niet altijd direct op, mensen zien het soms niet.’’

‘We gaan geen plastic bashen’

Scholten wijst op een boek dat het CBL in mei publiceerde. Daarin staan slimme voorbeelden van het zuiniger gebruik van kunststof verpakkingsmateriaal en alternatieven voor plastic. Zo biedt de Aldi plasticvrije wattenstaafjes aan, gemaakt van papier en biologisch katoen. De Dekamarkt verpakt appels voortaan in een papieren schaal. De bananen zitten niet meer in plastic, maar worden bij elkaar gehouden door een banderol. De Jumbo doet geen plastic meer om biologische groente, maar maakt een natuurlijk etiket met behulp van laser.

Ook bij Albert Heijn is veel aandacht voor duurzaam verpakken, aldus Anoesjka Aspeslagh. Dat betekent niet dat plastic volledig in de ban gaat. ,,Plastic is niet per definitie slecht. Het is sterk, licht en duurzaam als het goed wordt gerecycled.’’

,,We gaan geen plastic bashen’’, zegt ook Anne Kluiver van Milieu Centraal, dat voorlichting geeft aan consumenten. ,,Als verpakking heeft het natuurlijk nut, het kan onnodige verspilling voorkomen.’’

Mensen die het willen vermijden, kunnen bijvoorbeeld hun boodschappen doen op de markt. En wie zo weinig mogelijk afval wil, doet er volgens haar verstandig aan grote verpakkingen te kopen in plaats van kleine.

Ze vindt het goed dat overheid en bedrijfsleven de afvalberg proberen te verkleinen. ,,We zien vooruitgang, zo hier en daar zijn er minder verpakkingen. Er wordt echt naar gekeken, ook door de industrie. Maar het kan sneller.’’

‘We zijn er nog niet’

De coronacrisis is slecht nieuws voor partijen die het gebruik van plastic verpakkingen willen beperken. Door de pandemie is de hoeveelheid plastic afval van huishoudens in korte tijd sterk gestegen. Mensen zitten vaker thuis en gebruiken meer verpakkingen, schreef staatssecretaris Stientje van Veldhoven van Infrastructuur en Waterstaat begin deze maand aan de Tweede Kamer.

En er is nog een uitdaging, aldus de D66-bewindsvrouw, die een ‘plastic pact’ heeft gesloten met de industrie om het gebruik van de kunststof te verminderen. De prijs van plastic is gedaald door de lage olieprijs. Daardoor is er minder vraag naar gerecycled plastic. Bedrijven kunnen dat op dit moment haast niet kwijt, mede door de stilvallende productie in de auto-industrie.

Toch wil Van Veldhoven vasthouden aan de ambities van het kabinet. Het door de EU geformuleerde doel om in 2030 70 procent van alle verpakkingen te recyclen, geldt in ons land al met ingang van volgend jaar. ,,We zijn goed op weg, maar we zijn er nog niet’’.